МыщкIэ адыгэхэм сэнаущыгъэшхо ахэлъыгъ ыкIи ахэлъ. Чылэм итIысыпIэрэ унэгъо хапIэхэмрэ якъыхэхын еплъыкIэ-шIыкIэ гъэнэфагъэхэр яIагъэх. Ижъы­кIэ къуаджэхэр, нахьыбэрэм, псыхъохэм яджабгъурэ лъэныкъомэ аIутIысхьэщтыгъэх. ЗэкIэ типсыхъохэу Пшызэ хэлъэдэжьырэмэ яджабгъурэ нэпкъхэр нахь лъагэх. Гъатхэрэ осыр къэжъугъэми, псыхъохэр къиугъэхэми, ощхышхо къещхыгъэми псыр къакIаощтыгъэп. Сэмэгубгъухэр тIысыпIэ ашIыхэ зыхъугъэр бэшIагъэп. Зэрэхъу­рэмкIэ, тятэжъ пIашъэхэр хы­дзэ-псыдзэм зыщаухъумэным бэкIэ нахь фэIэзагъэх.

Къоджэ тIысыпIэр къыхахы зыхъукIэ, псыхъо нэпкъхэм язы­тет къыдалъытэщтыгъэ. Гъэмафи кIымафи щагу псэушъхьэхэу псашъо афырэмэ, пэрыохъу ямы­Iэу, псыIушъом Iухьанхэ алъэ­кIын фэягъэ. Мэхьанэшхо зэратыщтыгъэмэ ащыщыгъэх — унэхэмрэ бгъагъэхэмрэ ахалъхьащт псэо­лъапхъэхэр къызыщашIыщт мэ­зыр, губгъо лэжьыгъэшIапIэ­хэр, хъупIэхэр чылэм зэрэпэ­блэгъэнхэ фэягъэр. Мыщ дэ­жьым къэIогъэн фае адыгэхэм пый мыухыжьхэр къызэратеощтыгъэхэр. ШIэхэу загъэбылъы­нэу къуаджэхэр мэзхэм апэIусыщтыгъэх.

ЦIыфыр ренэу зэрэщымыIэщтыр ашIэщтыгъ

БэшIэгъэ дэдэу тилъэпкъ къыгурыIогъагъ цIыфыр ренэу дунаим тетынэу къызэрэтемы­хъорэр. Ащ елъытыгъэу, хъулъфыгъэнкIи бзылъфыгъэнкIи фит, щэIэфэхэ пшъэрылъ шъхьаIэу зыфалъытэжьыщтыгъэр къыз­техъогъэ дунаир нахьышIу ашIы­г­ъэу ялъфыгъэхэмрэ ахэм къа­­кIэхъухьагъэхэмрэ къафа­гъэнэжьыныр ары. Къэзыуцухьэрэ дунаеу зыщы­псэухэрэм исыдрэ лIэужы­гъуи псэ пытэу бэшIагъэу адыгэ­мэ алъытэ. Ар хабзэ афэхъугъэу зыгорэм чъыгыр риупкIыныр хэгъэкIи, къутамэ пикIыкIы­щтыгъэп, тхьапи къыпичыщтыгъэп. КIэлэцIыкIухэм уцыр ра­тхъы зыхъукIэ, «шъуятэжъмэ ажакIэхэр ишъумыч» араIо­щтыгъэ.

Илъэсым къыкIоцI мэзитIу ныIэп зышакIощтыгъэхэр: шэ­кIогъу ыкIи тыгъэгъэзэ ма­зэ­хэмрэ, е тыгъэгъазэмрэ щылэ мазэмрэ. Псэушъхьэ нэжъхэмрэ лъфэнхэмрэ аукIыщтыгъэхэп, зы хьакIэ-къуакIи, къолэбзыуи амыгъэфедэщтымэ, хьаулыеу къаушэкIущтыгъэп.

ХапIэм икъыхэхын

Чылэ тIысыпIэр къызыхахыкIэ унэгъо хапIэхэр агъэнафэщтыгъэх. Сыдигъуи ахэм мэхьэнэшхо араты: чIыпIэ ма­фэхэр, чIыпIэ мыгъохэр щыIэх. Бысымым ар къыдилъытэзэ, унэшхо шIыпIэкIэ зэхъуапсэрэм, чэт кIэнкIэ къэкIэцIыгъакIэ щычIитIэщтыгъ. Чэщ-мэфи­пшIырэ чIигъэлъыщтыгъ. Ар имыгъукIыгъэу имышъукIыгъэ зыхъукIэ, чIыпIэм бгъагъэр ща­гъэуцущтыгъ. НэмыкIэу ашIэщтыгъэр — хапIэм былым пIа­шъэ рагъэзыхьэти, гъолъыпIэ ышIыгъэр хахыщтыгъ.

ЦIыфыр ренэу зэрэщымыIэщтыр зэрашIэрэм елъытыгъэу, яунэхэмрэ ябгъагъэхэмрэ чIым хэкIодэжьыщтхэр ары зыха­шIыкIыщтыгъэхэр: пхъэ, чы, ятIэ, бгъэны е къамыл. Чыиф унэр анахьыбэу зэрэщытыщтыр илъэ­сишъ, цIыфым инахьыбэрэ гъа­шIэ фэдиз.

Мыжъо уни, чырбыщ уни зыфашIыжьыгъэп

Адыгэхэм ядунэееплъыкIэкIэ, ыпэкIэ къызэрэтIуагъэу, чIыопсым исыдрэ лIэужыгъуи, псэушъхьэхэм ямызакъоу, къэ­кIыхэрэми, аужыпкъэм, мы­жъохэм псэ апытэу алъытэ­щтыгъ. Ащ фэшI, чIыналъэм лыягъэ рамыхынэу, чырбыщ уни, мыжъо уни ежьхэм зыфа­шIыщтыгъэп. Ахэр зызэхэо­жьыхэкIэ чIыгум тыркъо фэхъух. Мыщ дэжьым къэIогъэн фае адыгэ хабзэм изы нэшанэмэ лIыгъэр зэращыщыр. ИжъыкIэ хъулъфыгъэм мыжъо е чырбыщ унэ зыфишIыжьмэ, илIыгъэкIэ зыщымыгугъыжьэу, къэрабгъэу алъытэщтыгъ.

Хьадрыхэм гъунэ иIэп, ары лIагъэхэм мыжъо унэхэр, исп­унэхэр зыкIафашIыщтыгъэхэр. Ахэм янахьыбэм Iуашъхьэхэр атырашIыхьэщтыгъэх. Ащ цIыф бзаджэ емыкIуалIэу, ятIэр тыримытхъоу хьэдэ унэр ымы­къутэмэ, е иягъэ римыгъэ­кIымэ, егъашIэм щытыщт, ау ахэми ашъхьасыгъэхэп. Икультурэ щымыщым хэти фэса­къырэп, ары гуегъу афамышIэу ахэм янахьыбэр зыкIагъэ­кIодыгъэхэр. Ежьхэм яехэми, хымэхэми хьадэхэр зы­чIэлъхэм адыгэхэр егъашIи ятIа­гъэхэп.

Тятэжъ пIашъэмэ мыжъо испунэхэр, дольменхэр фэIэпэIасэу ашIыщтыгъэх, дэгъу шъыпкъэу зэхагъэуцощтыгъэх. ау ахэр зыфашIыщтыгъэхэр зидунай зыхъожьыгъэхэр ары. Илъэс 3000 — 5500-кIэ узэ­кIэIэбэжьмэ, испунэ 10000-м къыщымыкIэу пэсэрэ адыгэ­хэм­рэ абхъазхэмрэ ашIыгъагъэхэу шIэныгъэлэжьхэм къаушыхьаты. Я XIX-рэ лIэшIэгъум шIэныгъэлэжьхэм Кавказым икъохьапIэ испунэ 2500-рэ фэдиз ныIэп къыщалъытэжьыгъагъэр.

Апэ ашIыщтыгъэхэр иныгъэ­хэп, къэмланым ихьащырэу, мыжъобгъу тешъохэу плIы зэха­гъэуцощтыгъэ, ащ хьадэр ра­гъэтIысхьэти, ятфанэрэр шъхьэу тырапIожьыщтыгъэ. ЛIагъэр ра­мылъхьэу зэрэрагъэтIысхьэщтыгъэр арын фае «исыпIэун», испун араIонэу къызхэ­кIыгъэр. Нэужым дольменхэр мыжъобгъу инхэм ахашIыкIыщтыгъэх. Зы пэщ (комната) ныIэп зэрашIыщтыгъэхэр. Агу­пэхэм лъэгуцхэр афашIыщты­гъэх, гъуанэхэр ахахыщтыгъэх, IукокIэ агъэпытэжьыщтыгъэх. Гъэнэфагъэу, ахэр лIакъомэ яхьэдэ гъэтIылъыжьыпIагъэх. Iукор Iуахызэ зидунай зыхъо­жьыгъэ зытIущ зыралъхьажьыкIэ, ятIэмрэ мыжъошхо­хэмрэкIэ Iуашъхьэ тырашIыхьэщтыгъ. Исп­унэхэр куп-купэу, шъэры­шъэу зэхэтыхэу, ашIыщтыгъэх.

Джэрз лIэшIэгъум ипэсэрэ лъэхъанхэм испунэхэми чыиф унэхэми яшIыкIэ-гъэпсыкIэхэр зэфэдагъэх. ЗычIэсынэу агъэуцущтыгъэхэр зы пэщ закъо ныIэп зэрэхъущтыгъэр, кIэсэн зытIу Iутэу лъэгуц фашIыщтыгъ. Ижъым-ижъыжьым бгъагъэхэу ашIыщтыгъэхэр зыфэдагъэ­хэр тэ, археологхэм, тэгъэу­нэфыжьых. Чыиф унэ шIыкIэу къыднэсыжьыгъэхэр джэрз лIэ­шIэгъум икъежьапI ашIыхэу заублэгъагъэр. А унэ ыкIи бгъа­гъэ шIыкIэхэр илъэс мин пчъа­гъэхэм, я XX-рэ лIэшIэгъум ыгу­зэгу нэс, адыгэхэм яIагъ.

Апэ агъэуцущтыгъэ унэхэу Мыекъопэ культурэм (тиэрэ ыпэкIэ ящэнэрэ ыкIи яплIэнэрэ илъэс минхэм) къыхиубы­тэхэрэр тIоу е щэу зэпытыщтыгъэхэп, унэр пэщ зэкъуагъ. ЯгъэпсыкIэкIэ хъурэягъэх, хъу­рэе IукIыхьагъэх е плIэмыягъэх. Ахэр дэгъоу къащыхэдгъэ­щыжьыгъэх псэупIэжъхэу илъэс 4500 — 5500-рэ зыныбжьыхэу КъэзэныкъоякIэр, Нэчэрэзые­жъыр, Ленинэхьаблэ зыдэщысыщтыгъэхэм, Пщыкъуйхьаблэрэ Тэуйхьаблэрэ яхэгъуашъхьэхэм.

ЯкIыхьагъэ яшъомбгъуагъэ­хэмкIэ метри 4-м щегъэжьа­гъэу метри 6-м нэс ныIэп зэрэхъущтыгъэхэр. Унэхэм апкъыхэр чыифхэу, акIыIухэри акIоцIыхэри ятIэкIэ игъагъэх. Унэ закъом ыкIоцI зэрэцIыкIум къыхэкIэу джэхашъом мэшищ щыратIыкIыщтыгъ. Джырэ фэдэу унэгъо IапIэхэр: пIэкIори, шкафи, шифонери, комоди ащыгъум щыIагъэхэп. Зы машэм — шхыныгъохэр, адрэм — хьакъу-шы­къухэр, ящэнэрэм — Iэмэ-псы­мэхэр аралъхьэщтыгъэх ыкIи чый­хэр атырахъожьыщтыгъэх.

ГъэшIэгъонэу тызэрихьылIэгъагъэр — чылэжъхэм а лъэ­хъаным адэтыгъэ унэхэр зэкIэ стыгъагъэх, ятIэу зэрэигъагъэ­хэр чырбыщым фэдэу жъэгъагъэх ыкIи чыхэмрэ пчэгъухэм- рэ яужхэр дэгъоу къахэщы­щтыгъэх. Пхъэ зэпыдзапIэхэри ахэтлъагъохэу хъугъэ. Мыекъопэ культурэм, джэрз пасэм, къыхиубытэхэрэ исп­унэхэмрэ зычIэсыщтыгъэ унэ­хэмрэ яинагъэхэри яшIыкIэхэри бэкIэ зэтекIыщтыгъэхэп.

Мыщ дэжьым къыкIэдгъэт­хъын фае адыгэхэми абхъазхэми яунэхэм лъэгуцхэр яIэхэу, илъэс мин пчъагъэхэм джырэ къынэсыжьэу, зэрашIыхэрэр. Испунэмэ къарагъотэгъэ пкъыгъохэр. Ижъырэ адыгэмэ яшэныгъ хьадэмэ пкъыгъуабэ адычIалъхьажьэу. Джэрз пасэм илъэ­хъан Iуашъхьэмэ ащагъэтIылъыжьыщтыгъэмэ апалъхьажьыщтыгъэ пкъыгъомэ афэдэхэр испунэхэм къарагъуатэх.

ГухэкI нахь мышIэми, мин пчъагъэ хъущтыгъэ испунэхэм янахьыбэр ахъункIагъэх. Зэе-­тIуаехэу Iуашъхьэмэ къачIагъэ­щыжьхэрэм пкъыгъо гъэшIэ­гъонхэр къарагъотэжьых. Испунэхэр мыжъохэмкIэ зэ­рэзэхагъэуцощтыгъэ шIыкIэ-гъэ­псыкIэхэр зэрэзэфэшъхьафхэм имызакъоу, къарагъуатэхэрэм зыфэдэ амышIэщтыгъэхэр къа­хэкIых. Мамрыкъуае (Новосвободнэм) испунэ купэу Алексей Резепкиным щиуплъэкIугъэхэм язырэм бзэпсхэр зэрыщыгъэ пщынэтIаркъоу илъэс 4000-м ехъу зыныбжьыр къыригъотагъ. Зэрэдунай къыщагъоты­жьыгъэ мэкъэмэ Iэмэ-псымэ анахьыжъхэм мыр ахэплъытэн плъэкIыщт.

Илъэс мин пчъагъэрэ чIычIэгъым чIэтыгъэ испунэм илъыгъэ пкъыгъор зилIэужы­гъуагъэр къапшIэу къызэтенэгъагъ нахь, зэрэпсаугъэп. Пхъэм зэрэхэшIыкIыгъагъэм фэдэ къабзэу пщынэтIаркъом итеплъэ СтIашъу Юсыф зэты­ри­гъэуцожьи, 1980-рэ илъэсхэм якIэухым Ленинград ащи, шIэны­гъэлэжьхэм апашъхьэ мэ­къамэ­хэр къыщырагъэIогъагъэх. А пкъыгъор джы ти Лъэпкъ музей чIэлъ.

ЦIыф бэрэчэтэу СтIашъу Юсыф ыIэхэр пхъэм екIухэу Iэ­пэIэсэ дэдагъ, Iэпэщысэ зэ­мылIэужыгъохэр ышIыщтыгъэх. Мыекъуапэ хьакIэщ унэ апэу къы­щызэIузыхыгъагъэмэ ащыщыгъ. Гъобэкъуае щыфашIыгъэ музеим иIэшIагъэхэр зэгъэфагъэхэу чIэлъых. Алексей Резепкиным джэрз ыкIи мыжъо пкъыгъохэу исп­унэмэ къаригъотагъэмэ анэ­мыкIхэу илъэс 5000 фэдиз зы­ныбжьыхэу дышъэм хэшIыкIыгъэхэ лэгъэжъыерэ пшъэ­ры­лъын кIэракIэрэ къырихыгъэх.

бгъэшIэгъонэу къахэкIыгъэмэ ащыщ хьэдэунэм ыкIоцI дэпкъищымэ зэмышъогъу сурэт­хэр зэрате­шIы­хьагъэхэр. Илъэс 5000 фэдиз ащи ыныбжь, зэрэдунай мы зызакъор ары мыщ фэдэ сурэтхэр зытешIыхьагъэхэу къа­гъотыгъэр. Ти Лъэпкъ музей чIагъэуцуагъ.

Мыщ дэжьым къэIогъэн фае --дольмен культурэр адыгэмэ къызэрарамыпэсырэр. Урысыем иархеологхэу Адыгеим къа­кIохэрэм ар Европэм къыра­хыгъэу къаушыхьатынэу фежьэх. Пшысэхэр IэубытыпIэ ашIых. Исп цIыф цIыкIухэм иныжъхэм хъоршэрыгъэкIэ мыжъо унэхэр арагъэшIыщтыгъэхэу, испхэр тхьакIумкIыхьэмэ атесхэу къа­чъыхьэщтыгъэхэу къаIуатэ. Адыгэ ыкIи абхъаз тятэжъ пIашъэхэм испунэ культурэр амылэжьыгъэмэ, 10000 ехъу сыдэущтэу ячIыналъэмэ ары­тыщтыгъа?!

/ Тэу Аслъан. АР-м и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышI, Урысыем ижурналистхэм я Союз хэт. /